Montesquieu, d win ig egren
iman-is deg tira yeţwelihen ar iberdan n tugdut ţ-ţdukli. Iga leqdic s w udem n
tusna, ayen yeţawin ad bin γures (une curiosité universelle); leqdic usnan, γas
degw ayen id yeskanay ur yella d win iħemlen ad
yeđfer iberdan yeţwaneğren, yeqqar: “ur
selleγ i kra degw aya”.
Ad yawi d wabrid unadi, n
usekfel. Deg “l’academie” n tusna n
“Bordeaux” ig kcem degw 1716, iga-d “un prix d’anatomie” w ad isken “les
memoires” γef leqdic n twelsisin n tgezal (les glandes rénales). Γeftiγri neγ( l’echo), ff tazayt neγ (la
pesanteur), γef tefrawant n tγawsiwin (la trenparence des corps) lakw d w anfal
d usenfel (le flux et le reflux)…
Degw 1721, yiwen leqdic id yesufeγ deg « Amsterdam » s wer isem n umeskar, at
yer imir imir d win mucaâen, d win yellan s laâqel i reżnen. Deg iznan, neγ « Les lettres persanes », d asenqed n yir
ansayen (laâwayed) deg lawan deg-ig ţidir, d leqdic ara d ig s kra n tecrađ
qeriħen s w udem ara y âeğben wid yeţħibin lawanat unezeh.
Degw 1734 « Montesquieu » yesnesr-ed deg immal
ayen wi g semma “Esprit des lois des considérations” ig fka iw mezruy n wegdud
n Ŗum. Deg-s yesekn-ed amek Ŗum teşaweđ γer lğehd meqwren, syin yesekn-ed amek lğehd n Ŗum yebda abrurez . Leqdic-a d win yebnan γef sin
wudmawen: amzruy, tamusni “La Philosophie”.
“Montesquieu” d win yesnen akken
iwulem amezruy n Ŗuman u yeskanay it-id s w udmawen iwulmen am akken iwata.
Ayen yelhan deg-s ayen ibenun s
ccan aâlayen. “La grandeur des Romains” seg tansa mucaâen, yesfehm-ed amek sawđen
ad gen lemħelat n iserdasen s tikli ur nelli ţin yenquqlen. S w ayen neğren
iberdan s tsertit deg-ur yelli umħaref n wa neγ wa.
Kra yellan degsen d ayen gan iw
stenfaâ n tmurt nsen, garasen yal kra iga s w udem n tlelli. Iga s w udem n uqader ger wa d wa.
Am akken Ŗum is d yewwi aħnunef degw
ayen illan, ama deg temγwer ines, temγwer n temdinin, d yir laâwayed ig ţaŧafen
amkan n tid deg-i g lla sser d liser ţ-ţusra.
“Montesquieu“ iga “La morgue des
grands“ taqwerabt neγ izekwan n imeqwranen. S wudem-a yebγa aγ d isken amek wid
yesimγuren iman nsen simγuren ccan nsen ula deg zekwan neγ tiqwebtin iy ţgen iy
iman nsen.
Amyaru ur yelli w udem ig eğğa.
Isnuzgumen-is isertiyen ur yell-ara d win kan id yekkaten degw ayen yellan g
tmurt n Fransa. Tugeţ degw ayen yesker, d ayen ibenun, d ayen yeţwelihen ar teżri
ara yesnefli deg “l’esprit des lois“.
"Charles-Louis de Secondat Baron de la Brède et de Montesquieu" ig
lulen degw 1689 yeddren almi d 1755, d argaz n tira, d amusnaw, d ameskar n
« les Lettres Persanes », d « L’Esprit Des Lois ». D w ayen
yewwin azwel « lumière ».
Lamer ad iger tamawt w amdan ar
temsalt y-yidles sumata neγ kan akka ar temsalt n tmeslayt
w-wegdud amaziγ ad yesekfel yiwen tugeţ n w ayen
id yellan fellas. Arraw n tmurt γas ur gwiten ara wid yeţħerkilen
kan akka maca llan wudmawen ur n ssin , ur d neţwabder ; tugeţ degsen ig
âerden ad neğren abrid, ad ŗzen asalu. Ibeŗaniyen s tideţ, tiremt ar tiremt
ţaârađen amek ara γ welhen neγ amek ara d awin fellaneγ. Γursen nezga-d d anar unadi, γursen nezga-d iw seqdec, amek ara dlun ff ayla nneγ iw akken ara tesqedcen i lfayda n w ayla nsen.
Di lqern yezrin llan-d. Llan-d widak nneγ, llan-d widak
nsen, yella-d Said Cid Kaoui, iga tlata imawalen n tmaziγt n seħra :
Tamaceγt-Tamaziγt-Tacelħit. Said Cid Kaoui ig lulen lewhi n
1859 yedder almi d 1910. D yiwen ig lulen g Ouad Amizour, tama n Bgayet. Yelmed tafransist ţ-ţaârabt di
Lycée n temdint n Qsemtina, igaği iman-is d aserdas ar lâasker wid mi semman
les “Spahis” lewhi n 1877. Neţţa yuγit lħal yeseđfer talemda-s degw γerbaz unig n tujya di Ležžayer (l’école supérieur de
medecine d’ Alger). Ar lâasker n fransa yezga-d d neţţa ; am akken qqaren
d treğman aâeskari am tugeţ w-wiyađ di temsalt n taârabt neγ n tmaziγt. Said Cid Kaoui, id nenna iga 3
imawalen ; amezwaru degw segwas n 1894, wis sin degw segwas n 1900 ,
ma d wis 3 degw 1907. Lawan deg-id yessufeγ 2 imawalen : amezwaru d wis sin ; yiwen
umusnaw wumi seman “René Basset” yesenqed s tugeţ degw aya. Yewted s yir udem
deg leqdic ig ga Said Cid Kaoui. Tiremt tamezwarut degw sarag agereγlan d illan di Paris
(l congré international n Paris) degw segwas n 1897, di tiremt nnađen deg
Hambourg (l’Almagne) degw 1902. Tasγunt usenqed neγ « Revue critique » n 1907
tewwid γef ayen yura « René Basset » ff umawal Tafransist-Tacelħit
akw ţmaziγt. Degw ayen yura akka ad yeđru w amjaddal s w udem ur nelhi ger sin
imnadiyen; Said Cid Kaoui wum-ur yaâğib w ayen yenna fellas René Basset, yura u
yesufγ-ed 3 n les pétitions; taneggarut lewhi n 1909 anda id irra i tyiti id
iwwet deg leqdic-is « René Basset ». « René Basset » neţţa
yuγit lħal d anemhal n l’Ecole superieur des lettres d’Alger. Taggara yuγal d
le doyen neγ ameqwran yeselħayen taseddawit-a, degw 1909 lawan deg-ig uγal
uγerbaz ayi d la faculté des lettres. « René Basset » d yiwen umusnaw ig uran tugeţ d
iđrisen id yefγen deg tesγunin mucâen, yeţwasnen d akken d yiwen yesdukklen
tusna n taârabt lakw ţmaziγt, d win ur nesâi amtawa-s imi tugeţ n les acadamies
deg-ig ţekka. Degw ayen akka d yenna ff leqdic
n Said Cid Kaoui nezmer s ucucref an walit d acu ţiririt is yerra wa. Said Cid Kaoui yenna : “Tugeţ
t-tira n Mas “René Basset” anemhal uγerbaz unig n tsekla n Ležžayer ,
yesenqed s yir udem imawalen giγ : Tafransist-Tamaheqt,
Tamaheqt-Tafransist lakw Tafransist-Tacelħit, Tacelħit-Tafransist, Tamaziγt.
Isenqaden ayi ur n beddel,
yennaten-id di kra wsarag d yellan γef icerqiyen (les orientalistes)
segw sarag n 1897, taggara di tesγunt wumi semman
« Revue critique » di Paris. Iw massan n Tmuzγa (le berberisant) Mas “René Basset”, imawalen-iw ur
lhin ara ; ur zemren ara ad awin kra yelhan i tsuqilin-iw, d ayen ur d
neţwabdar . Akka, nek d win ur nessin, aneggaru w-waqbayli abestuħ n idisan n
« les gorges n Paléstro », yezmer ad iqdec leqdic qedceγ ? ! Wa d asenqed akken yebγu yili. Fkiγ as tiririt i Mas “René Basset”
di sin imagraden begenγas-d d akken mi gebγa ay iweleh neγ ay isenqed ; d neţţa ig
uran tid ur neţwabdar. Umreγ, ferheγ ass-a imi zemreγ ad begneγ i tikkelt nnaden i Mas René Basset d akken asenqed-is
ur yelli degw amkan-is ur yeşwib”.
Il existe des hommes et des hommes, desfemmes et des femmes, des bons et des mauvais des conscients et des inconscients… ; c'est ainsi que ce monde est fait.
Pour les uns, la vie d’autrui importe peu ; le profit avant tout. Pour d’autres, travailler dans des conditions insupportable, subir même des injures de la part des inconscients, passer des journées torride… mais leur conscience repose en paix.
« Mettre tout ce qui est en son pouvoir au service de son prochain ».
Ceci est comme un jeu de carte, une fois retournée, rien ne se reconnaît et tout se mesure ă la corpulence et non ă la grandeur d’esprit.
Vivre, voir et mourir ; tel est le chemin que nul ne pourra éviter.
Seg tiremt deg-i tebda tudert, imdanen ţaârađen amek ara sudsen iman nsen. Akken yebγu yili lawan, ţgen-d ig wulmen iw akken tudert ur deţas tecba tin iγersiwen. Imi nwalat d akken aγersiw, ur yessin kra ala ayen inefâen tiremt i tudert-is; ma yellużiwwi yas-d ad y ečč, ur yesâ-afran ur isâa aγunfu. Imdanen ţmagaren tudert, ţgen-d i tudert ayen i wulmen iw akken aţ siγwzef tudert. “L’anarchie” neγ taduyt i tezmer ad ger twernaŧ, ţin ur neţâawan imdanen iw akken ad idiren di liser. Ur yeţili udabu, ur ţilin işuđaf, ur yeţili wa i wa. Am akken qqaren:
“Win yeččan yečča, wur nečči tarbut tekkes”.
Degw ayen iγ yewwin ad nesekfel sγur w-amyaru “Montesquieu”. Yemlayaγ-d agdud ayi yeddren di tama n “l’orient”, deg tallit deg-i ţidiren yemdanen am iγersiwen; tameddurt y-yifran neγ n lγiran. Tameddurt n win yeččan ur t id cqan wid yellużen; tameddurt n tuzert; win zuren, win iğehden, ijur γef win yellan d ađaâfan, γef win yellan ur nesâi tazmert, γef win yellan ur yesâi tazdewt.
Maca am akken qqaren: “Tudert ur tebn-ara kan ala γef ayen ur nelhi. Am akken id llan “Les Troglodytes” yeţmeyizen ala iy iman nsen, ig sawđen ahat qrib ad msengaren, akken id lul tmetti n “Les Troglodytes” nnađen; wid yeţnadin tudert l-lehna d liser, wid yeţembudun w ay garasen ala tid usaâef d uâawen.
Wid ur n zemer ad walin lbaŧel d del w as susmen. Bdan-ţ s twaculin tibestataħ, şđefren-ţ s leqdic d nniya.
Tuħerci ur tekcim garasen, ţrebin-d tarwa anda ur telli tuksa l-leqder, anda tzad leħmala ger wa d wa, anda yal yiwen degsen yeţmeyiz ar w ayen si zemren ad stenfâen wid d wi yeţidir : degw aħric-a wis qrađ, wumi g semma umeskar: “De la démocratie à la monarchie”.
III “De la démocratie à la monarchie” (seg tugdut ar tgelda).
Imi g renu yeţimγur w agdud ayi n « Les Troglodytes », yusad lawan anda sen d yewwi ad meyzen iw akken ad fernen win ara yilin fellasen d aselway neγ d imđeber. « Iwwi-d ; iy nnan ; anefren agellid w ay garaneγ, a wi yufan ad yili d win yellan d bab n şwab, d bab n tideţ, d bab n ser d liser ».
Mi degwra tefrant, tajmaât terra ddahn-is ar yiwen w amγar deg-i yesgwet şwab d rżana, win yellan yeţqadar u ţqadarent.
Deg lawan deg-i s ceyâen, wid ara yesutren deg-s ad yeqwel d agellid n tmurt. Amγar imi-ig sla iw ayen din din yeγl-id leħzen fellas, yejbad iman-is s axxam-is, yerraţ ala iw snuzgem.
Γas deg lawan deg-i llan nejmaâen neţţa ur yelli din, maca mi d usan wid is d isutren, mi g meyez amek, ma yezmer aten yer s yir udem, ma yugi ad yeqbel taâkwemt si ţ-id kwelfit tejmaât y- yemγaren, yerra yasen yenna :
« Amek zemreγ ad gamiγ ayen iy-id sutrem γef udem r-Ŗebbi? Amek tâudem ur yelli win nađen ur nuklal aya? Win ur nelli garawen d uħdiq, d bab n sser d liser. Tgam iyi azal nnig ahat n w ayen yellan, asuter nwen ur zmireγ at agwiγ, iwwid aţ ħşum d akken aya d ayen iy iđuren s tugeţ, ħeđreγ mi d lulem, teddrem akw d ilelliyen, yewđ-ed lawan ff ur nebni, anda teţnadim ad gwrim seddaw n win ara yeţđebiren fellawen. ».
Mi d ifuk imeslayen ayi, γef wudem w-wemγar imeŧŧawen ţezririgen d icrecyar, yebda alumu degw ass ţ-ţallit it yeğğan ar tewser almi d yusa w ayen :
« Ayγer iy ddreγ anecta iw akken ad żreγ aya ? »
Syin s reffu d lefqaât iluâaten-id yenna yasen:
« Aqlakwen tγelbikwen tażayt n liser d sser yellan garawen, im-ur tesâim win ikwen iselħayen, tħulfam iwwi yawen-d sser d liser s zyada, iw akken aţ sifesem iman nwen segw anecta si tiremt-a tnudam imđeber: lamer mačči s sser d liser nni nwen ikwen iŧfen ar tura yili i teγlim degw fernas yellan yakan d wid ikwen izwaren. Taâkwemt żayet γef tuyat nwen, tebγam ad gwrim seddaw n win ara ţirefden degw amkan nwen, ara kwen iselħayen, ara kwen iţwelihen, ara kwen iseqdacen. Iwwi yawen-d agellid, iwwi yawend işuđaf, iwwi yawend rrebg s ara tcuddem allaγ d umeyez, tezgam teţmeyizem, teţemâawanem, iw akken ad sastim ayen yewulmen tameddurt timettit, ur yelli wmeqwran d ubesţuħ, awfayan d udaâfan, ungif d wuħric. Aya tesutrem, d ayen ara kwen-i şiwđem ar sâaya ifi tnudam, ar w ayen tram uγur tesawđem as tmeyzem si tazwara ; tameddurt seddaw n tecđaŧ w-wiyađ, seddaw l-laânaya w-wiyađ, tameddurt uγunzu, tameddurt usedres, tin ara d yawi w anecta. Ţa ifi teţnadim, ţa ara ţafem »
Yesusem, γas akken iżri-s ur yeħbis, imeŧŧawen zgan ţţazalen γef allen-is. Yenna : « D acu tebγam ad xedmeγ, amek tebγam ad ħekmeγγef yiwen degwen ? As sustr-eγ ad ixdem akken iy bγiγ. Tenwam ad ixdem lħağa lâali mara s ţesutreγ? i neţţa yellan ixeddem ħaca tid yelhan. I neţţa id yekren ala deg tid yelhan .Ay ayetma ! nek aqlin qrib ad yaweđ waâlam-iw, idamen-iw gersen deg żuran-iw, u qrib ad mlileγ d lejdud nwen iy izwaren.Ayγer tebγam aten sqerħeγ? I mara yelzem felli asen niniγ aqlakwen seddaw udabu n wiyađ. Sufella n tuyat nwen d azaglu n wa yebγu yili, ur degwrim seddaw n liser ţ-ţuşra deg-i dekrem”.
Hatan amek amyaru iγ d yeldi tiwwura deg-id yewwi ad yili liser ţ-ţusra (la vertue). Ma yella yiwen ur izemer ara ad yeŧef deg iman-is, iwwi yas-d amenhar; mara s yini şub ad işub, mara s yini ali ad yali, mara s yini qim ad yeqqim mara s yini bed ad ibed. Deg tudert llant snat n tγawsiwin, ma nezmer as ten semi akka, yella laâqel d w ayen yefγen laâqel. Bab l-laâqel d win yeţmeyizen i yal kra, ayla-s ur s iţseriħ ara, ayla w-wiyađ ur t iţqarab ara. Ma d wur nesâi laâqel, aylas ur yesaweđ at yeħrez, ar d iţmiżid ar w ayla w-wiyađ. Tikli-s d amzileg, tuččit-is d asrufen, ameslay-is d asluğem.
Iznan 11 ar 14 degsen ţamâayt w-wagdud d yeslul degw allaγ-is « Montesquieu », isemma yasen « Les Trodlodytes ».
D yiwet n temâayt id iga mgal ayen yura « Machiavel », anda wayi yeskanay-ed udem n tsertit id yeţilin liwa s tħerci ţ-ţeħraymit. Anda ur tezmir ara ad ili tudert timettit deg-ur telli tuşra.
Nwala d akken anda ur yelli leqder d uqader d ayen d igelun s twernaŧ “l’anarchie”. “L’anarchie” ţin deg-ur yelli ula d kra, win izemren i kra ixedmit, wi rekwben ur d iħar degw win itedun ff uđar, win yeŗwan ur yenħerwa degw win yellużen, win yelsan ur t id yecliâ win ur nelsi. Aneggaru ur yezmir ad isguyez ma yella umyizwer; yaâfes amγar, yaâfes ilemżi yaâfes aqcic neγ taqcict, awi yufan kan ad yaweđ.
Ma y ger tamawt w amdan s ucucref ar w aħric ayi w umi g semma umeskar “De la democratie à la monarchie”; d acut i nzemret an walit ? Tugdut ţin anda ţekkan di rray ţ-ţektiwin d iberdan iselħayen sumata yemdanen yeţidiren deg iwet n tmetti. “La monarchie”, ţaluft n şletna, neγ leħkwem igan adabu ala ger ifassen-is. Timsal ayi, s kra ar kra ţasentaγ-d amzun d ayen iγ yellan d amaynut, d ajdid, la dγa tugdut. Tudert timettit ţin ur d nelli ala segw ass-a di tmura nneγ. Ŗŗay yeţuγal ar bab n ŗay, anda tiktiwin ţemşendaħent.
Tuddar l-leqbayel ur nelli ţid yeţwaâezlen γef tudert timettit, am akken i yellan tid ur neţwaâzel γef tudert yellan tleħu s w udem n tugdut. Tajmaât, tesemyagar imdanen deg-s ţilint tlufa yaânan wid yeţidiren deg-s, deg-s yal wa yeţak-ed tikti-s, ŗŗay yeţuγal ar şwab. Şwab d ayen id abrid id iţefγen segw ayen id yewwin .
Seg tallit ur nelli ţid n lawanat ayi kan, tamsirt n tugdut ţin yellan di tillawt deg tmeddurt n yeqbayliyen. Ur yelli ugellid neγ tgelda ig zemren aţ rekez adabu ines, γef imezdaγen nneγ.
Ayen neţnadi deg temsirin ar wiyađ nella nedrit, d acu kan si tiremt ar tayeđ, ar kra as tiniđ bedlent tregwa; mi bedlent tregwa ayen d isemirin sser d liser, rżan–as tiregwa, bedeln-as abrid iw akken ad negwrit degw ayen ur nesufuγ: L’anarchie (tawernaŧ), yir timsal d yir ansayen.
Diffusé sur les ondes de la radio algerienne "Chaine2" le 16.11.2006.
(Emission: Asekkil-Tiram-Tasekla)
Tamazight ;
langue d’un grand peuple fragmenté par ci et par là ; ne cesse de se
débattre pour retrouver sa vitalité.
Aimer
sa langue ne signifie en aucun cas le rejet de ce qui est ă autrui. Mais les
enfants de la terre ont besoin de se regarder sans se courber les uns envers
les autres ou se terrer par complexe d’infériorité. Il ne peut exister de paix
effective sur cette terre si des hommes et des femmes, pour des motifs occultes
continuent ă semer la peur, la haine et des idées mensongères ă travers les
peuples.
Mi γ d yewwi ad nemeslay γef y imyura iqburen, syin akka amek id yeţili wnadi. Deg tesgilt yezrin nedla ar w ayen yura Montesquieu, d ayen iγ d yesken amek tawernaŧ neγ “l’anarchie”, tezmer aţ đur tugeţ tameddurt timettit. Iseknaγ-d amek widak yellan deg iwet n tama n “l’Orient” am akken is isema, amek llan “Les troglodytes”.
« Les troglodytes » ayi d wid yellan ţidiren deg ifran ( neγ les cavernes). S w amek ur sawđen ad idiren wa tama wa s tallelt d liser, llan d wid yeţxemimen, yal wa ala ayen inefâen iman-is, ur t id yecqa wa yebγu yili amek yebγu yili. Iseknaγ-d amek sawđen ad ksen ula d agelid, id yusan γursen yebγa ad ig assaγ garasen. Nwalat amek wid yellan di lawan uγurar yenγaten llaż, wid yeţidiren tama uzaγar ur yella it n id icqan γef wiyađ. Nwalat lawan deg-id segwten w aman; idurar ffuktin ğuğgen, izuγar yewwi ten uħemal; wa ur t id yecqa wa.
Am akken qqaren γurneγ: “Taâebwuŧ yeŗwan ur teţru ff tin yelużen”. Nwalat amek sin ddukklen iw akken ad rren lγelb γef win yellan iman-is. Nwalat sin nni, amek d yekker yiwen segsen ad yeneγ amdakwel-is, iw akken ayen yellan asd igru ala i neţţa. Nwalat win id yegwran iman-is, amek d-usan wiyađ nγant u kesnas ayen yella yesâat. Wayi d Montesquieu iγ d ildin adlis iw akken an walit: « Les méfaits de l’anarchie ». Amek tawernaŧ neγ (l’anarchie) tezmer aţ đur s tugeţ. Aħric wis ssin i tiremt-a d win wumi g semma « Les bons troglodytes ».
II « Les bons troglodytes ».
“Twalađ a Mirża ? Amek les Troglodytes msengaren s leqbaħa nsen d dγel i ten izedγen, ayen id yezzin fellasen yiwen yiwen. Deg tugeţ n Troglodytes yemsengaren gwrant-ed ala snat n twaculin. Akka, sin yergazen ur yelli ig llan γursen. D acu mxalafen γef wiyađ, deg ul nsen tella lemγiđa d lħana. D wid yesnen abrid n şwab; ħemlen tuşra, d wid ig ħemlen tideţ, ur llin ara d wid ig teddun s tuħerci d l-lexdaâ. Ayen d iđran d w aţ-ţmurt nsen yenuliten, ur sarmen ahat anecten. Mi t n iγađ lħal degw ayen id yellan sdukklen lğehd nsen iw âiwen d w anğar iberdan yelhan. Kkrend ar leqdic, wa yeţâawan wa; ur yelli w amgarad, ala ayen yesdukulen s tiżeŧ d uâiwen w ay garasen. Tin id yeslalayen tadukkli leqaqen yelhan ger y amdanen.
Deg iwet n tama ibaâden, it isbaâden, γef aţ-ţmurt nsen yellan am akken it nwala. Msefraqen yidsen, ayen yellan gant wiyađ d ayen ur-as n yehwa. Ma d nutni gwrand deg iwet lehna, yiwen l-liser, ula d akal xeddmen, as tiniđ yeğuğug weħdes, kra yellan aţ afeŧ din. Xeddmen, neqcen, megrend yal kra s ifasen nsen, ħemlen tiwaculin nsen, cwal ur yelli garasen. Ddehn nsen meqwren gant i dderya nsen, amek ara ten-id ŗebbin g sser d liser. Llan ţweşin dderya nsen γef ayen yeđran d w aţ-ţmurt nsen, skanayen asen-d ayen yellan dirit degw win yebγan yal kra iy iman-is, ţwelihen ten iw akken ayen izemren ad iđur yiwen yezmer at n iđur akwit, skanayen azen-d ayen inefâen si zemren ad stnefâen s yes akwit, imi ma yella llan garasen wid yenŧeren, ur yeţili win ara yeţwazeglen. Zgan ţweşin iw akken ur seţuyen, iw akken ur teţili temγwer uâebwuđ ger wa d wa. Qqaren: “Ma nemyifraq neγreq. Ma yiwen yenħaf, nenħaf. Ma nedukklet, ur yelli iγ izemren. Lħeq d uâiwen, d urefud ger wa d wa, d aya kan iγ d yewwi”.
Dderya yeţureban ff abrid l-liser, d w abrid n lħeq, d w abrid n şwab, ur iđul ara lawan alami imγi yeğuğeg, imawlan d isekren dderya deg nehwat d uweşi, wid yeţwelihen tarwa ar leqder d uqader, wid yeskanayen iberdan yelhan, ufan-d izerâen.
Derya tecba-d deg mawlan nsen, agdud id yekren seddawl-laânaya n y irgazen ireżnen i şewben, uγalen d agdud yefuktin d agdud deg-i yella leqder d agdud deg-i tesgwet lemγida ger wa d wa. Ma yeţru yiwen, ţrun akw, ma yenħaf yiwen krend akw am yiwen w amdan akken ur teţağğan ara g lħif. Ma yella kra l-lecγwal id yellan, ur t ţağğan ara ad yeγli ala ff yiwen. Deg laâtab ţâeţiben, degw âiwen ţemâawanen, g ara d yeγli fellasen w afcal, d lğehd isen d irenun.
Anwa ig zemren aγ d isken lahna n w agdud ayi? D agdud n “Les troglodytes“ id yekkren ff lħeq, id yekren deg şber, d agdud yeddan degw abrid ugellid ameqwran. Akka ara sen d irnu w-ara sen d imel iberdan ara ten yawin s zyada degw abrid l-liser. Iberdan n ddin anda ur tella temħeqwranit ger wa d wa, anda ur telli temγwer neγ anda ur yelli usedres n wa neγ wa. Akka ara dekren, ad sekren timeγriwin d laâyudat.Tiħdayin s tjeğigin, ilmeżyen s cđeħ d lferħ, ţcebiħen timeγriwin. Ţruħun ţżurun-d lemqamat, anda ssuturen laâfu, anda ţcekiren deg reħma n win iten id yefkan. Ayen suturen, ur yelli win idaâun ala iy iman-is, win ara yedâun ideâu iw sfukti n sâaya n tmurt nsen, akken ur yeţili win yenħafen, akken ur yeţili win yemuγebnen. Mara degwrin deg lemqamat, suturen tazmert yelhan iy mawlan nsen, suturen lehna iw ayetmaten nsen, suturen talwit i lğiran d w aţ-ţaddart nsen. Lawan uγeluy y-iŧij mara deren deg tkesawt, mara debrun iy zgaren yellan kerzen, ad amyigren d atmaten, ur yelli win yeŗwan, ur yelli win yelużen. Ma ččan ččan akw, ma nħafen dduklen i tuksa n lħif. Mara d qqimen deg iđ ad ţalsen i temâayt yeđran d w aţ-ţmurt nsen yemsengaren w ay garasen.
Reħma r-Rebbi ur tewâir ur teţwakkes, γef wid is ţisuturen. Reffu ines γef wid it ijehlen, d wid yellan ţibâiden γef abrid-is; aya d ayen ţţawin deg cewiqen nsen mara demlilen. Mara ččen swen, mi yeŗwan nnudmen. Ŧşen iđes deg-ur yelli uduqes deg-ur telli tugwdi anwa ara d yasen at-id yesakwi, anw-ara d yasen, as n ikkes ayen gan s tezmert deg-ur telli tuħerci, anw-ara d yasen ad yaâređ ad yesteγleb fellasen imi zgan dduklen.
Ula γurneγ yella, anda qqaren: “Atmaten ma yella dukklen, tacđaŧ r-Ŗebbi fellasen”. Haţan tmurt d ikkren degw abrid n nniya, anda ksen tuħerci, anda ksen laxdaâ w ay garasen. Mara d sufγen lmal nsen, tiqeđâa ur llint n wa neγ n wayeđ, ayen yellan yella nsen. Maca ayen yeţnalen s lγiđ wiyi, d lawan deg-ara dmen kra at ferqen, imi ur yelli g waâren liwa anecten. Ħemlen ad sdaklen, ur ħemlen ara beŧu. Ayen akka ffi γ d yewwi w amyaru di temsalt-a tis snat yewwin azwel “les Bons Troglodytes”; wid yecfan i lawanat n zik llan imawlan nneγ drentent. D aya i ten yewwin dduklent tuddar. Deg tallit ara d yili leqdic anwa ur necfi amek d ţili twizi. Mara y ruħ yiwen ad yebnu neγ ad yesali axxam, mara y ruħ w albâad ad yemger neγ ad yeserwet, mara sixen iberdan yeţawin ar y igran, aţ-ţaddart ţdakalen am yiwen w-wamdan. Win yenħafen garasen, ur llin wid it yeţağğan. Kan akka ma nemektid lawan n tâacurt ass ff ara dakklen ad aγen azger ara yeţwamezlen d lewziâ. Win ixelşen yečča, win ur nesâa yečča. D lawan anda ur degwri teccuyt ur n nawel aksum. S cwiŧ ar cwiŧ neţwalit amek, anidat w aya, d acu d-aγ d igwran. Wis ma n meyez d acu i ţawernaŧ (l’anarchie), wis ma n meyez ma yella tella tin yugaren lawanat-a i neţidiret akka. Zik deg laâyudat ţ-ţmeγriwin usegwas yal kra neţafit; win igan lħerk deg taddart ur telli d lħerk n wihin neγ wihin, d lħerk nsen akwit. Di lawan uγafer ţemγafaren akw, di lawan umenuγ d icenga nsen ţdakalen am yiwen, d ayen nwala; ama d imenuγen yeţilin γef talliwin, igran ţ-ţlisa, ger taddart ţ-ţaddart, lâarc d lâarc. I tura amek ? yeγli-d w ayen yugaren aya. Amek i d isem-is, amek i d azekka-s, amek ara sen semmit sya γer zdat. Yenna yas lhağ Lmuxtar ad yaâfu Ŗebbi fellas: “Awer d sâuγ dderya ff ara ţdebiren wiyađ”. Akka y g lla lħal.
Diffusé sur les ondes de la radio algerienne "Chaine2" le 09.11.2006.
(Emission: Asekkil-Tiram-Tasekla)
Un
édifice ne peut s’édifier en un clin d’œil ; des efforts se
fournissent ; des hommes et des femmes peinent pour son édification. De tout
ce qui est construit, il n’en restera que le fondamental. L’instruction les
sciences et la technologie. Tout se fonde à partir de l’élément
principal ; « la culture ». Cette culture qui est l’essence même
de l’humanité.
De tous
les bâtisseurs ne resteront que ceux qui ont cultivés et contribués dans ce
sens. De Avicenne en passant par Montesquieu, jusqu'à celui qui a perdu la vie
sur ce chemin du savoir ; mort par l’absurdité d’un arbre tombé à travers
sa route ; Mouloud Mammeri est l’un d’entre tous les savants qui se sont
sacrifiés pour que fleurissent sans fin les germes du savoir.