jeudi 2 avril 2015

Turza y-imi


Taluft mara d ili, yiwen ur s yeţakwi. Tella-d, teđra-d, tâadda ff yemdanen. Wa as d zzi tallit ahat aţ yeţţu, aţ isers ger tid ig uran fellas; ama telha ama diriţ. Llan wid ffi ţâaddayent ur ţawaşfađent, ţegwrayent-ed am neqwra di tlemast n twanza. Ma y muqel udem-is di lemri, as d bin am akken tura id lla. Ma yerra ar tala, ad imuqel udem-is di lbila w-waman, as d bin akken. Mara d yegru iman-is aţ yer iw asnuzgem, am win iγazen g dedic, lqerħ yugi ad yekkes. 

Âaddan isegwassen, azgen n tudert wissen. Iâadda ig âaddan, ur ţwaşfađent, ur ţγarayent. Amdan meskin, tuyat-is ţidaâfanin, taâkwemt ara d yersen fellas as tiniđ d ddunit ig rfed. Yiwen w ass mara yezdi lqed-is, yal kra as d ibin d afesas. Yal kra yeţut, drus w ara degrunt degw allaγ. Assen, ass-a wis ma yecfayas-t. Akka ay qqaren: “Yir leğruħ γazen ħelun, ma d yir lehdur, γazen renun”. Iâada ig âaddan, lħif, urif, laâtab ţ-ţyita ţ-ţγimit iw qerif, agujil meskin. Qqarent si zik: “Ulama s tamart”. Wis tura keč.

Mara teγliđ wis amek akken. Yeđra, wis d acu s yeđran, ur tednib, ur taâşa, teγli-d γer dunit-a. Yella kra i tga neţţat? Ass mi d lul ar dunit, yiwen ur ţ icawer. Amek ara d as, and-ara d as ? d acu kan am akken qqaren imezwura: “Đelm yellan ff ucen, yeqwel ff umeksa”. Yiwen yečča yeŗwa, wayeđ ixeles γef ayen fur yebna. Qqaren imenza: “ Ay-a saâd-ik a baba, wlac w ara k yewten”.

Fađma At Mensur Âmruc ilulen degw segwas n 1882 deg taddart n Tizi Hibel id yezgan tama n Tewrirt Musa w Aâmer deg disan n Tizi Wezzu. Yemmas Âini ţţin yesâan yakan sin d derya d wergaz amezwaru tuγ. Âini yeğlen akken ţilemzit ger 22 d 23 isegwassen, tugi aţ ddu di lebγi i gwmas ig bγan as iħeţem aţ eğğ arraw-is d w axxam-is. Akken ur-as teddi i lebγi i gwmas imi ur s tsemeħ ara tasa-s a ţesgujel arraw-is i tiremt tis snat (ameqwran ad yili ger 5 d 6 isegwassen, ma d wis sin ad yili yesâa 3 isegwassen). Tedn-ed ar ţeğğel fellasen. S w akka id yendeh gwmas s uħerem iţ iħerem di twacult nsen. Tegwr-ad Aini ala iman-is d w arraw-is. Tama gujlen w-arraw-is seg babatsen, tama nnađen tegwra-d ţamengurt ur tesâa imawlan.

Lħif d w urif, Âini, yemmas n Fađma telha-d d leqdic d useqnunec w-waxxam-is, telha-d d urebi n tarwa-s, telhad d weħraz d uħareb ff tferkiwin, is d iğğa wergaz-is.

Meżiyet ţideţ, ur teħsi s tid ţ id igunin, ur tessin lexdaâ g-gergazen. Yiwen seg lewsan-is n berra, yezzi yas, yebγa aţ yaγ, taggara yerwel, yenker, yexdaâ. Âini tegwra-d akken, Âini teđra yas taluft meqwren, Âini dnen-d ilewsan-is aţ đerqen w as ħewşen tiferkiwin s d iğğa wergaz-is, as kksen ula d arraw-is. Γas tin d iđran yides, γas lexdaâ teţwaxdaâ, tbed ar w arraw-is d cci s d yeğğa wergaz-is. Terba-d Âini, tesâa-d…  Fađma.

 

Fađma tekr-ed g lħif d laâtab, akken ţabesŧuħt akken d lŧufan, teŗwa tixnanasin; win iâedan yewtiţ, win iâedan isegrareb-iţ, ur tufi lehna di lħara, ur ţufiţ degw azniq, win iâeddan iâuyriţ. Fađma ur nexdim, ur nednib; babas inekriţ. Yugi ad yeqbel s tin yexdem, imi ħeţmen fellas imawlan-is s w ayen. Yeserx iw-qeruy-is, yenker tid yexdem.                                                                            Tegwrad teqcict di lħif d laâtab ţ-ţyitiwin; win iâeddan yewtiţ. Akka i teđra i Fađma n At Menşur. Iw akken as taf leslak yemmas, dwa ines ala yiwet; d asibâed ara ţesbaâdiţ si taddart; Anw-ara ţ yawin ? Anw-ara ţ yeğğen ? Leslak-is d imrabđen irumiyen.  Tewwiţ yemmas, tefkaţ i “les soeurs blanches” id yezgan tama n Iwađiyen, ger usegwas n 1885 ar usegwas n 1886. Ula din, taqcict n 3 neγ 4 isegwassen ur tuf-ara talwit, ur teŗw-ara taleqwimt, ayen iţ id iđren ala tiγrit. Tesuk d acu tesuk, segw akken ur teşbir ara iw ayen id iđerun d yellis, Âini tuγal teksed yellis seg temrabđin irumiyen.

Âini, yemmas n Fađma tâawed zwağ d yiwen wergaz w-wedrum nnađen. Âini yebγan ad ħewsen ilewsan-is tewweđ ar craâ. Craâ ara s yefken kra yellan d lħeq; ama d arraw-is ama ţiferkiwin id yeğğa wergaz-is amezwaru. Argaz-is wis sin, d win ig qeblen ad y idir ger twacult-is (Âini d w arraw-is). D argaz ig qeblen yal kra. Ula d aħareb, yedn-ed ad iħareb ama ff derya-s, ama ff ayen yellan. La dγa imi ilewsan-is, zgan ţaârađen amek ara ţ ħewşen amek ara ţesufγen.

Tedder d acu tedder Âini ss derya-s d wergaz-is wis sin; akken alarmi d lawan anda id yusa lexwbar iw argaz-is ff lmut ig mmut gwmas ameqwran; akka id teđra. Yerfed iman-is, iruħ ad yergel amkan n gwmas. Taggara mi s d iğğa taqcict nnađen i Âini.

Âini yeŗwan tilufa, yeŗwan aħnunef d ugrureb, tasawent tugi aţ kfu fellas. Sin w arrac, snat n teqcicin. Yiwet ur iban babas, d acu kan şber d lğehd n tyemmaţ yugar ayen illan. Âini tecqarew yal kra, ur teğği dderya-s ur teğği axxam-is ad idiâ. Teţwaâzel deg mawlan-is, yiwen ur d irezu fellas, yiwen ur tetruħu γures. Âini w umi teđra taluft, tezga teqqar: “ Ticreŧ-iw, tif timira n kra y-yergazen”.

Ula d yemmas iţ-id yeğğan s tufra it ţemlil yides. G suq ar suq, mara sewqen w ayetmas, assen ad rzu fellas, ad myigrent tama y-yiγzer d izgan ger Tizi Hibel ţ-Ţewrirt Musa w Aâmer. Tugeţ ig đran akken, tugeţ ara teţru deg rebbi y-yemmas rif y-yeγzer. Aman ad ţcercuren, ula d imeŧŧawen akken. La dγa ass ff ara terzu ar din, ass n suq am akken tuγ tanumi. S lferħ i teŧef abrid ţ-ţwemust n w ayen tebγa as tefk i yemmas. S w ul yečuren i tebγa ad sifes mara ţemlil d yemma-s. Maca ass-a mači am ussan imezwura; ass-a, tmuqel twala yal kra, ala yemmas. Yemmas ass-a ur d usa. Âini degw akken tmuqel akka d w akka, yewt-uceqiq deg tasa-s, am akken teħsa d akken yeđra-d kra. Mi tewweđ s amkan d acu y as d nnan  ? D acut lexwbar iţ-id yewđen. Iγzer yeţru di tama, Âini t setruy di tayeđ. Tin wi t ħekku, tin s isifsisen γef ul-is, ażar aleqaq is d yegwran ger twacult-is, ass-a… dayen… yeţwagzem, temmut yemmas, ur teħdir i temŧelt-is, ur teţru fellas. Iğğaţ w udem nni, win teţcedhi akken kul ass, g durt ar durt id rezu fellas. W ara d yerzun ? Tamengurt meskint. Berran deg-s w ayetmas, ass-a tesegwra s yemmas. Tewwi d webrid n tuγalin, ur teżra amek akken, w acu webrid, w acu ttuččit, yal kra deg mi yuγal d amesas.

Ma d Fađma, di lawan nni dγa degw 1886 lewhi w-wagur n Tuber (Oct.) tekcem γer uγerbaz n teħdayin n “Fort Nationale” (assa Larebaa n At y Iraten). Akka ara tfak fellas teγrit, d usmermed n yal ass. Taqcict i tikkelt tis snat teţwaâzel ff yemmas d w ayetmas. Tebda amenuγ u wur tezmir, tegwrad degw amkan laâmer tessin. Qqaren imezwura: “Ayen yuran degw şenduħ s and-ara y ruħ”. Abrid ma yesawen yeskaway tigecrar, yesraγay ifaden, yeskufur deg admaren.

Taqcict lewhi n 3 neγ 4 isegwassen tegwra-d deg iwen w axxam meqwren , leħyud iâlayanen, d işemađen. Lawan anda tanuda-s ţwaħerşen ar y idmaren n tyematin nsen. Rrif l-lkanun, deg rebbi neγ sufela n tgecrar.

Wis wid t ixeddmen ma ndemen-as neγ teđra yaγ am lmal, nheber sya, n seţ-ed s y ihina, naâfes di yal kra. Ajeğğig yelhan nefżit, neslufżit, almi g uγal yeččur, yumes seg ledayen n imeqwranen.
 
 
 
 

“Aux martyres".


Et pour toutes les femmes et tous les hommes
victimes de la torture et de l’oppression de la machine infernale de l’armée française.
Et aux peuples qui luttent contre toutes formes de dominations.

 
 
 
              "Vive la liberté, abat l'impérialisme"



Mas Meşŧafa u Brahem s w ul żayen yewwi yaγ ar ismektiyen d iħulfuyen n lawanat nni. Imi deg taddart nni nsen dγa, ger Tewrirt n At Ħend w-Aâmer ţ-ţqwerabt id yezgan tamas, tugeţ d idamen ig maren. Iw asmekti kan akka, tama n teżra yasawalen g Lğamaâ Lqern maren idamen n Mheni d Lmulud. Syin idamen n Muħend Sγir d Ureżqi d Lħusin d win wumi qqaaren Muħend Saleħ... Şeđfer ma ţeşđefrem ur llin deg sin neγ g 10. S icewiqen neγ s nacidat, Mas Meşŧafa u Brahem yewwi yaγ u mazal aγ yawi ar lawanat ur yezmir w allaγ neγ w amdan ad yeţţu, liwama yella yiwen yekred segw wid inekŗen ansa d yefrari.
 
 
 
 
 



 

 

lundi 2 février 2015

Tamâayt y-igđađ


D-ac-ara d inniđ, keč ay Abexxu?

 
           D-ac-ara d yinni w Bexxu ?

Win yellan d lmechur

yerra iman-is d lmeđrur

iruħ ikerez di lbuŗ

lâinşer n tegmaţ yeqqur

yal aħbib ar d-ak iđur

imi d lqern l-lehđur

anef kan wi bγan y imγur
 
 
 
 
Ŧawes i kem?
 
 
 
 
 
 
 
                                   Inni y aγ-d a Tasekkurt.


        



                    I kem a Taqubaât?



    (Ext. De l’émission  radiophonique « ASALAS » diffusée sur les ondes

                         de la radio algérienne Chaine 2 Le : 30 Aout 2008).


lundi 24 novembre 2014

A win yecfan, y ini-d


"Yenna yi baba cfiγ as"; akka lğil aţ yini i lğil w aţ id afen ineggura. Nufad id nnan, d acu-ara d afen wid deffir nneγ.

Anta Tanina i kem yifen, kem a yemma, kem a weltma, kem a tameŧŧut a yemmas n talsa.

 

         Ccbaħa y iger ass-a yeqqim d asuki

         ccbaħa n tefsut deg-s ur nell-ara nekwni

  ccbaħa unebdu neserwat nugwi an akwi

         ccbaħa l-lexrif la legwin watmaten nni

 

         ccbaħa n tegrest w ur nezdim yensa akken nni

         lqum-a iceređ awezγi

         yebγa zhu yebγ-acali

         ma d leqdic yella Ŗebbi.
 
 






 
 
   Yenna yi baba cfiγ-as ayen is nnan lejdud-iw

     Ass-a i tarwa at-id nesres ad bnun yes tutlayt-iw.

 

Am akken tenna Tgerfa:

         D Ŗebbi g raden s w akka

         imi y čči-γ lamana...
 

 Awer γ ig Ŗebbi seg wid iseţen lamana, ur nxedaâ di ddunit, w an ili d iqriben r-Ŗebbi, d wid i ţekkin di lumma.

 Yelha win yeţħesisen iw akken ad ifhem wa d yelmed.

Akka i tebna tudert, ur yelli win yekfan iman is s yiman is. Qqaren w at zik: "Awi sâan tazmert ilemżi d cfawat d umeyez uwesar".

 

Dacu deskanay temżi; tazmert d ifadden iğehden d lxiq n tusna.

Ma ţewser teţbegined; liser, rżana, d ubâed ff ljur.

Assen fi d lul ddunit, imi id yexleq Ŗebbi, ur yefrin ara ger wa d wa, ur d inna i wa "keč tifeđ wayeđ" naγ "keč aţ iliđ seddaw wiyađ". Azger yesrugmut, izimer yesbaâbuâ, aγyul yesraâruâ, ayaziđ yesqaqay, amdan ula d neţţa iţmeslay, am akken meslayen, ass-a, ula d igugamen γas s uwehi.

 

Amek a âağba ig zmer wamdan ad yebrek γef wayen amzun akken kra ur d yelli.

Amek yezmer yiwen ad icali, ad yaweđ anda s yehwa, ma d wayeđ ad yer fellas aγumu.

 

        Keč tesâiđ allaγ, ula d nek sâiγ imawlan

         Tebγiđ ad bineđ, bγiγ ad ufrareγ

         Deg mezruy telliđ, deg idles turiđ

         Di tudert ţekkiγ, ţekkiγ degw meslay

         Ţekkiγ degw ayen illan, ażar-iw d aγwežfan.
 
 
 
 
 
 

De l’oralité à l’écriture. Les petits contes qui ont constitués une partie majeure de notre culture, font qu’il soit souhaitable de faire passer l’un vers l’autre. Raconter ; de tous les temps de bouche à oreilles ; il est arrivé le moment où il faut tout transcrire.
 
Ce conte raconté ; de psyché ; passe indiscutablement par l’enseignement de ses petits-enfants.

Vivre, voir, ne pas laisser son passage vide.
 
 (Emission "ASALAS" diffusée sur les ondes de la radio Algérienne "Chaine2" le 30.08.2008.)

 

mardi 4 novembre 2014

TUNZA


 

       Mazal n sudun afus

       mazal nâabed abernus

       nezg-am zik n ţexnunus

       nedder tudert uŧarus

       yewi tiyita ur s iħus

       sidi-s yerkweb ur yeţrus

       akk'ay teđra d keč i nâus

       taâkwemt fellak ar ţ ifsus

 


                    Ini-d a lâabd am nekki

                    amek tebγid ak anzeγ

                    m aŧŧan γwurek yerra yi

                    refd iyi ar d ak refdeγ

                    ddunit tezriđ t ţezi

                    mači d Ŗebbi ak âabdeγ

                    yal kra din ur yezgi

                    rekđ iyi ar d ak ţerreγ.





     





 

vendredi 26 septembre 2014

I TLEMZIT N TEFSUT.

                                               
Ħemleγ weltma s usagwem ger ifassen

ħemleγ weltma s umendil bu yecruren
                                      
ħemleγ weltma s wudem terfed d asawen
 
  Tirrugza-k ur txeţţer  m ur teqqimeđ d aħeqqar
   tebγiđ isem-ik ad yufrar  neţţat s ddaw uγuđar
   tebγiđ a ţefγeđ segw adrar  neţţat aţeqqim ddaw uđar
 
Ħemleγ weltma yernan cbaħa i tudrin
ħemleγ weltma yeŧfen tanaşlit di temdinin 
ħemleγ weltma yemmugren acengu s tqarħanin

 
   A wi reggwin degw-malus  wexxar i yellis n tnina
   m ur teżriđ ans-id kka  ażar-is seg Massiba
   m ur teżriđ ans-id usa jedd-is d Massinissa


Ħemleγ weltma ar tama-w mara tili
ħemleγ weltma s tusna-s tuli tizi
ħemleγ weltma γer tesdawit mara tâaddi


   Ħemleγ mara d mektiγ ay atma tafsut nne
   ay zidit wussan nni mi gfuk beŧŧu garaneγ
   ay cebħent tiram nni mi yeŧfent amkan yidneγ


Ħemleγ weltma s tutlayt i teţmesli
ħemleγ weltma s w agdud i tesakwi
ħemleγ weltma s webrid n tlelli ay dewwi


         Ass-a yusa d wass nni  nessaram ula d nekwni
         neżra tilelli telha  mara s nezdi tadukkli
         ŗegmaγ-k a gwma amaziγ ar d abrid-ik ara nawi
         ayen yebγun yil-id yidi  acengu ur d aγ yebđi.